Is je eerste reactie dat wat je echt denkt?
Feit of Fictie is een rubriek van AVROTROS en wordt binnen het radioprogramma EenVandaag uitgezonden. Actuele gebeurtenissen worden erin tegen het licht gehouden met het doel om uit te vinden of een bewering van iemand wel of niet waar is. Zo ook het standpunt van BBB politiek leider Caroline Van der Plas over een uitspraak van Jetta Klijnsma, Commissaris van de Koning in Drenthe. Die had op het congres van GroenLinks-PvdA benoemd dat BBB-ers in haar provincie geen bestuurservaring hebben en dat dat ellende oplevert. Van der Plas noemde deze uitspraak ongehoord, Klijnsma bood daarna haar excuses aan, waarop Van der Plas stelde: “Het was de primaire reactie van Klijnsma, en als dit je primaire reactie is, dan is dat wat je écht denkt.” Is dat nu feit of fictie?
Als eerste laat het programma hersenwetenschapper Erik Scherder aan het woord. Wat is zijn eerste reactie: ‘Het gebeurt in eerste instantie in het onderbewuste. Wat je ziet, hoort of voelt gaat eerst naar je hersenstam en daarvandaan wordt die informatie verspreid over je brein. En dat met hele korte lijntjes naar kernen die je emotionele uitingen bepalen. Ze geven een spontane eerste indruk. Er is niet over nagedacht, het is gewoon je primaire reactie.’
Hoogleraar sociale psychologie aan de Radbout Universiteit, Roos Vonk, vult aan. ‘Er is ook nog iets anders aan de hand. Het misverstand is dat we er dan van uitgaan dat iemand één ding denkt, terwijl mensen meerdere dingen kunnen denken. Daaruit komt de eerste reactie als een impuls naar boven omdat deze vaak functioneel is. Eerste reacties zijn in de evolutie vaak van overlevingswaarde geweest. Primaire impulsen staan in dienst van overleving en zijn zo gegroeid.’ Ze voegt eraan toe dat emoties een soort blikvernauwing geven en dwingend kunnen zijn.
Om te weten hoe je er echt over denkt is het zaak je primaire reactie te onderzoeken, aldus Roos Vonk. Of in de woorden van Erik Scherder: ‘slaap er nog eens een nachtje over.’ Samengevat typeren beiden de stelling als fictie, je weet pas echt hoe iemand er over denkt als deze er dieper over heeft nagedacht en de emoties opzij heeft geschoven.
De beschrijvingen van Scherder en Vonk doen ons denken aan de impact van de Diepe Motivationele Drijfveren (DMD’s), zoals we die binnen de ActionTypes benadering kennen. De DMD’s resoneren als onderdeel van het extrapiramidale systeem in het zenuwstelsel en zijn verbonden met o.a. de kleine hersenen, de amygdala en de hippocampus, waar emotie en overleving hun kernen vinden. Zodra emotie en overleving een rol spelen zal het signaal van de DMD’s zijn invloed uit willen oefenen. Dit bevestigt de lezing van de beide geciteerde hoogleraren.
Emotie en overlevingsdrang spelen een belangrijke rol in primaire impulsen. Maar wat als dit niet aan de orde is en we naar de dynamiek van onze handelingsvoorkeuren kijken. Daar waar zich, ingegeven door een hogere respectievelijk lagere reticulaire hersenactiviteit, het verschil tussen introversie en extraversie voordoet. Introversie staat voor het eerst toepassen van innerlijke reflectie voordat het echte antwoord naar buitenkomt. Niet dat degene daarvoor niets zegt, maar het is doorgaans meer gereserveerd. Een extraverte reactie kenmerkt zich door het meteen naar buiten brengen van de eerste gedachte. Niet als werkelijke mening, maar als opening van interactie. Zo van reageer er maar op, dan komen we in de onderlinge wisselwerking wel uit op hoe ik er werkelijk insta.
Dus ook vanuit de in de voorgaande alinea weergegeven invalshoek is de conclusie dat de eerste reactie niet per definitie openbaart wat iemand echt denkt. Aan de andere kant is het uiteraard ook niet zo dat een eerste reactie helemaal niets betekent. Communicatie leidt nogal eens tot misverstanden, vraag daarom altijd om rapport. Het doel is om vertrouwen en verbinding tussen mensen te creëren. Bijvoorbeeld: klopt het dat je bedoelt dat … En het liefst doe je dat op een moment dat de emotionele lading (grotendeels) verdwenen is.